ЕДНА СЛУЖБЕНА ШИФРА, ИЗМЕНЕТИ БАРАЊА И ЛАЖНИ КАТЕГОРИИ: ИСТРАГАТА ОТКРИВА ШЕМА ШТО, СПОРЕД ОБВИНИТЕЛСТВОТО, ФУНКЦИОНИРАЛА РЕЧИСИ ШЕСТ ГОДИНИ
Големата афера со незаконски издадените возачки дозволи во Македонија отвора сосема поинаква слика од класичниот фалсификат на документи. Според досегашните наоди во истрагата, спорната документација не била само изработувана надвор од институциите, туку дел од злоупотребата се случувал директно во електронскиот систем на Министерството за внатрешни работи.
Основното јавно обвинителство Скопје води истрага против 27 лица за кривично дело фалсификување исправа. Клучната улога, според досегашните наоди, ја имала службеничка во Одделението за управни работи, која во периодот од септември 2020 до август 2026 година наводно ја користела својата службена шифра за незаконски интервенции во електронскиот систем.
Случајот сега отвора и пошироко прашање: како можело ваквата шема да функционира толку долг период без да биде откриена порано?
ЗЛОУПОТРЕБАТА НАВОДНО СЕ СЛУЧУВАЛА ДИРЕКТНО ВО ЕЛЕКТРОНСКИОТ СИСТЕМ
Според истрагата, службеничката не работела само со физички документи. Таа, наводно, користела пристап до електронскиот систем за да интервенира во веќе креирани барања и да создава нови.
Во одредени случаи, според обвинителните наоди, биле менувани претходно поднесени барања, биле отфрлани постоечки барања, а потоа биле креирани нови.
Во новите барања биле внесувани категории за кои лицата не ги исполнувале законските услови.
На тој начин, податоците во системот на крајот можеле да покажат поинаква состојба од онаа што реално ја исполнувал подносителот.
Дозволите потоа биле одобрувани со невистинита содржина.
Токму ова е еден од најсериозните аспекти на случајот. Станува збор за наводна злоупотреба на институционалниот процес однатре, а не само за изработка на документ кој изгледа како официјална возачка дозвола.
ЧЕТВОРИЦА ПОСРЕДНИЦИ ГИ НАОЃАЛЕ ЗАИНТЕРЕСИРАНИТЕ ЛИЦА
Според досегашните наоди, шемата функционирала преку мрежа во која имале улога и четворица посредници.
Тие, според истрагата, наоѓале лица заинтересирани за незаконско стекнување дополнителни категории и ја координирале постапката со службеничката во МВР.
Така, процесот бил поделен на повеќе улоги.
Од една страна биле посредниците кои ги наоѓале заинтересираните лица. Од друга страна била службеничката која, според сомнежите на Обвинителството, имала можност да интервенира во системот.
Според официјалните податоци, на овој начин незаконски биле издадени возачки дозволи на 21 лице.
Дел од тие лица подоцна ги користеле исправите во правниот промет како да биле стекнати преку редовна законска постапка.
ОД ЛАЖНА КАТЕГОРИЈА ДО ПРЕКУГРАНИЧНО ПАТУВАЊЕ
Последиците од ваквата злоупотреба не завршуваат со издавањето на самата возачка дозвола.
Според досегашните информации од истрагата, шест лица со вакви дозволи ја преминувале државната граница.
Тоа значи дека документите не останале само во домашниот административен систем, туку биле користени и во ситуации во кои нивната валидност можела да биде релевантна пред други институции и надвор од земјата.
Уште посериозен е податокот дека две лица со вакви дозволи успеале да добијат и сертификати за професионална компетентност за возачи во меѓународен превоз на патници и стоки.
Токму овој сегмент го проширува случајот надвор од надлежностите на МВР и отвора прашања и за контролите во транспортниот сектор.
Поради тоа биле иницирани и вонредни инспекциски надзори од Министерството за транспорт.
КАКО ЕДНА ШИФРА МОЖЕЛА ДА ИМА ТОЛКАВА МОЌ?
Најважното прашање што произлегува од случајот е поврзано со контролата на пристапот до државните електронски системи.
Службените шифри се доделуваат за извршување конкретни работни задачи. Но, доколку со една корисничка сметка може да се менуваат веќе креирани барања, да се отфрлаат постоечки записи и да се внесуваат нови податоци, тогаш контролниот механизам мора да биде особено строг.
Во спротивно, системот може да регистрира промена како легитимна само затоа што е направена со валидни кориснички податоци.
Тука се наметнува прашањето дали постоеле автоматски аларми за невообичаени промени, дали имало дополнителна проверка за внесување категории за кои кандидатите не ги исполнувале условите и дали редовно се вршеле контроли на активностите поврзани со службените кориснички сметки.
Одговорите на овие прашања ќе бидат клучни за утврдување дали станува збор само за индивидуална злоупотреба или за поширок системски пропуст.
ДИГИТАЛИЗАЦИЈАТА ТРЕБА ДА ЗНАЧИ ПОГОЛЕМА СЛЕДЛИВОСТ, НО СЛУЧАЈОТ ОТВОРА СЕРИОЗНИ ДИЛЕМИ
Еден од главните аргументи во корист на дигитализацијата на јавната администрација е можноста секоја промена да биде следлива.
Електронскиот систем би требало да овозможи да се утврди кој корисник пристапил до одреден предмет, кога направил промена и каква промена била направена.
Затоа, доколку истрагата потврди дека незаконски интервенции навистина биле вршени со години, случајот ќе отвори сериозни прашања за тоа како функционирале механизмите за внатрешна контрола.
Особено важно ќе биде да се утврди дали промените оставале електронска трага и, ако оставале, зошто таа трага не предизвикала реакција порано.
ИСТРАГАТА ПРОДОЛЖУВА – МОЖНА ИНВОЛВИРАНОСТ И НА ДРУГИ ЛИЦА
Обвинителството продолжува со истрагата, а нејзиниот понатамошен тек треба да покаже дали во случајот биле инволвирани и други лица.
Клучно ќе биде да се утврди целата структура на мрежата, начинот на кој биле избирани лицата, како биле обезбедувани категориите, кој ја иницирал секоја постапка и кој ја одобрувал.
Дополнително, треба да се утврди и дали постоеле други случаи кои сè уште не се опфатени со истрагата.
Случајот со возачките дозволи затоа не е само прашање на фалсификувани исправи. Тој отвора поширока дилема за безбедноста на електронските системи во институциите и за тоа колку е ефикасна контролата кога службеник има пристап до чувствителни административни податоци.
НАЈГОЛЕМИОТ ТЕСТ ЗА МВР Е ДА ОБЈАСНИ КАКО НЕ БИЛО ЗАБЕЛЕЖАНО ПОРАНО
Ако се потврдат наодите од истрагата, најсериозното прашање нема да биде само кој ги издал незаконските дозволи, туку и како било возможно системот да дозволува такви интервенции во период од речиси шест години.
Дигиталниот систем треба да спречи човечки манипулации, а не да овозможи тие да изгледаат како редовни административни постапки.
Затоа, покрај индивидуалната одговорност на осомничените, јавноста ќе очекува одговор и за институционалната одговорност: кои контроли постоеле, дали функционирале и зошто евентуалните аларми не реагирале порано.
Одговорот на овие прашања ќе биде клучен за да се утврди дали аферата претставува изолиран случај на злоупотреба или сигнал дека системот за издавање возачки дозволи има многу посериозни безбедносни слабости.
Comments are closed.